Czy mieliście czasem uczucie, że osoby publiczne/influencerzy/bohaterowie seriali stają się częścią Waszego życia? Przeżywacie ich rozterki, regularnie śledzicie ich profile na social mediach, macie poczucie, jakby łączyła Was z nimi jakaś relacja, jakby byli dla Was bliscy pomimo, że ich nie znacie osobiście? Tego typu zjawisko określa się jako relacje paraspołeczne.
Termin ten został wprowadzony przez badaczy Hortona i Wohla w 1956 roku oraz opisany jako „nieświadome wytworzenie intensywnej relacji z osobą publiczną”. Relacje takie nie muszą mieć charakteru pozytywnego, mogą one również polegać na antypatii do jakiejś osoby. To, co jest najbardziej charakterystyczne dla tego zjawiska to fakt, że relacje te przebiegają jednostronnie, czyli osoba może się czuć zaangażowana w nieodwzajemnioną relację ze swoim idolem.
Choć możliwe, że termin relacji paraspołecznych wydaje się mieć obce brzemienie, to badacze już od lat przyglądają się temu zjawisku. Ogromna popularność zespołu The Beatles wiązała się z powstaniem rzeszy fanów i fanek, którzy podczas koncertów wyczekiwali na możliwość nawiązania choćby chwilowego kontaktu wzrokowego z jednym z czwórki z Liverpoolu. Pod koniec lat 90. fenomenem kulturowym był serial „Przyjaciele”. Przez 10 sezonów widzowie towarzyszyli bohaterom w zakochaniach, rozstaniach, pierwszych pracach, sukcesach, porażkach, świętowaniach. Ze względu na uniwersalność tych wydarzeń, istniała możliwość identyfikowania się z Rachel, Chandlerem, Monicą lub tworzenie się w widzach poczucia, że postacie te są ich przyjaciółmi. Na gruncie polskim można pomyśleć o rodzinnym oglądaniu „M jak miłość”, czy „Na Wspólnej”, których emisja była stałym elementem w domach, a zachowania, decyzje, rozterki bohaterów były przeżywane tak, jakby żyli oni tuż obok.
Szacuje się, że około 51% Amerykanów angażuje się w relacje paraspołeczne, ale tylko 16% przyznaje się do tego. Dr Bradley Bond, próbując zdefiniować, czym są takie relacje, używa kontinuum. Na jednym biegunie znajdują się osoby, które opisują się jako fani danej twórczości, a swoje zainteresowanie wyrażają m.in. poprzez słuchanie muzyki, oglądanie filmów, śledzenie poczynań/osiągnięć danego artysty. Po drugiej stronie znajdują się osoby, które wykazują pewien rodzaj kultu, uwielbienia wobec artystów/osób publicznych. Relacje paraspołeczne znajdują się gdzieś pośrodku.
Obecnie social media oferują nam coraz większą możliwość uczestniczenia w życiu celebrytów. Często twórcy dzielą się z fanami szczegółami dotyczącymi swojego prywatnego życia, czy detalami procesu powstawania dzieł. Regularna aktywność twórców poprzez postowanie, sprawozdania, organizowanie live’ów sprawia, że fani mogą mieć poczucie uczestniczenia w ich życiu, bycia tuż obok, emocjonalnej więzi z nimi. Ponadto sytuacja, gdy artysta w jakiś sposób reaguje na aktywność fana, poprzez polubienie komentarza, udostępnienie posta, może dodatkowo wzmacniać poczucie istniejącej relacji. Granica pomiędzy obserwowaniem swoich prawdziwych przyjaciół, a celebrytów zaciera się. Osoby, które obawiają się odrzucenia ze strony innych, mogą łatwiej wchodzić w relacje paraspołeczne, gdyż te mają miejsce tylko w ich wyobraźni, nie wiążąc się z konfrontowaniem swoich przekonań i obaw.
Osoby publiczne często zdają sobie sprawę z istnienia tego zjawiska i korzystają z niego poprzez zwracanie się bezpośrednio do swoich obserwatorów. Ich dostępność na wyciągnięcie ręki oraz komunikaty kierowane w naszym kierunku, patrzenie wprost w obiektyw, mogą tworzyć złudzenie, że ta osoba mówi właśnie nas. Wpływ ten może być wykorzystywany w różny sposób. Czasem jest to rewelacyjne narzędzie marketingowe, umożliwiające promocję. Niekiedy influencerzy wykorzystują swoją popularność w celu podejmowania ważnych tematów, takich jak zdrowie psychiczne czy stygmatyzacja. Jeśli ktoś obserwuje jakąś osobą, uważa ją jako bliską, to jej wypowiedzi również mają dla niego znaczenie (podobny mechanizm jak w przypadku prawdziwych przyjaźni). Nie mniej jednak należy wziąć też pod uwagę drugą stronę: co, jeśli wypowiadająca się osoba zachęca do zachowań ryzykownych, wypowiada się na tematy, o których nie ma odpowiedniej wiedzy?
Pozytywnym aspektem relacji paraspołecznych jest możliwość ułatwiania procesu tworzenia się tożsamości i poszukiwania swoich przekonań. Osoby medialne mogą stanowić ważne figury w przypadku osób, które czują się inne, wyobcowane od rówieśników. Szczególne znaczenie może to mieć w przypadku osób, które próbują odkryć i zrozumieć swoją tożsamość, orientację seksualną, a pochodzą z hermetycznych społeczności, w których przyjęte standardy funkcjonowania utrudniają takie poszukiwania i mogę nie być zrozumiane.
Osoby publiczne mogą stanowić źródło inspiracji i motywacji do podejmowania różnych aktywności. Tak samo, jak nasi przyjaciele zachęcają nas do wyzwań, rozwoju, tak też osoba publiczna, którą postrzegamy jako bliską, może inspirować. Z drugiej strony zagrożeniem jest porównywanie się, negatywna ocena własnej sytuacji, czy też tworzenie nierealnych oczekiwań wobec siebie, czy też partnerów. Warto mieć na uwadze fakt, że influencerzy wybierają treści, które publikują. Czasem celowo podkoloryzują rzeczywistość tak, aby przedstawić się w lepszym świetle.
Znaczny wpływ na rozwój relacji paraspołecznych miał okres pandemii. Izolacja i niemożność spotykania się z innymi sprawiła, że duża część interakcji w jeszcze większym stopniu niż wcześniej przeniosła się do świata wirtualnego. Fakt, że osoby publiczne „wpuszczały” wówczas obserwatorów do swoich domów, dzieliły się swoimi trudnościami, mógł być pomocny w radzeniu sobie z poczuciem osamotnienia i zagubienia. Nasze relacje z innymi i poczucie bycia częścią społeczności daje możliwość uzyskania wsparcia i wpływa na poczucie własnej wartości, są zatem ważnym elementem naszego życia. Nie sposób zatem ocenić, czy relacje paraspołeczne są dobre czy złe. Bezsprzecznie istnieją, jednak ważne jest to, w jakim stopniu wpływają na życie i czy nie zastępują prawdziwych znajomości.
Autorka: mgr Anna Nicieja
Piśmiennictwo:
Bond, B.J. (2016). Following your „friend”: social media and the strength of adolescents’ parasocial relationships with media personae. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 19(11), 656–660.
Bond, B.J. (2021). Social and parasocial relationships during COVID-19 social distancing. Journal of Social and Personal Relationships, 38(8), 1–22.
Hoffner, C.A., Bond B.J. (2022). Parasocial relationships, social media & well-being. Current Opinion in Psychology, 45, 1–6.
Woźniak, U. (2017). W poszukiwaniu sensu zdarzeń za pośrednictwem świata filmu z perspektywy poznawczo-narracyjnej. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia de Cultura, 9(2), 85–93.